Bazen olur ki, kendi kendimize söyleriz, “Bugün ne oldu bu İnternet’e, siteler çok yavaş açılıyor?”. Bu sorunun aslında birden fazla cevabı olabilir. Bağlantı hızımız düşüktür, donanımımız yetersizdir, siteye çok talep vardır, gibi. Sistem tarafında ise, bu noktada akla siteyi yayınlayan yapı gelmektedir. Sitemiz nasıl yayınlanıyor? Yayınlanması sırasında ne gibi kısıtları mevcut? Yayınlayan bilgisayarda ne gibi performans arttırıcı ayarlar yapılandırılmış?

İşte biz de, sitemizi yayınlayan IIS 6.0’ı irdeleyeceğiz. IIS 6.0, Windows Server 2003 platformu üzerinde gelen bir web sunucusu. IIS 6.0 web sunucusu IIS 5.0’a göre birçok gelişmiş özelliği beraberinde getiriyor. Güvenilirliği, yönetilebilirliği, ölçeklenebilirliği ve güvenliği açısından arttırılmış özelliklere sahip. Windows Server 2003 üzerinde yüksek performanslı ASP.NET uygulamaları ve XML Web Servisleri üzerinde uygulama geliştiriyorsak kullanacağımız anahtar bileşen IIS 6.0’dır.

IIS 6.0 Tarihi
Microsoft Internet Information Services (IIS)’in tarihi 1996 yılına kadar uzanıyor. Birçok işletme bugüne kadar IIS’in farklı versiyonlarını kullandı. Microsoft, artan istekleri göz önünde bulundurarak zaman içerisinde IIS’in daha gelişmiş versiyonlarını duyurdu. IIS’in son versiyonu olan IIS 6.0, Windows Server 2003 üzerinde çalışıyor.
Bu yeni versiyon, web sunucular üzerinde ölçeklenebilir özellik ve performans sağlıyor.

Örneğin, sunucu üzerinde birden fazla uygulama ve site çalışırken, işlemler sırasında gelen HTTP isteklerine cevap veren web sunucusu sitelerimizin yanını sırasında hız artışını karşılıyor. Bu sayede, uygulamamızı ve sitelerimizi yayınlamak için, az sayıda sunucuya ihtiyaç duyarız.
Web sunucularla ilgili diğer bir önemli özellik ise güvenilir olma durumu. IIS 6.0, güvenilir uygulamalar oluşturmak için güçlü bir arkaplana sahip.

Örneğin, IIS 6.0 ile web sunucusu üzerinde her bir uygulama kendi işlem oturumunda çalışır. Bu sayede, bir uygulamanın diğer uygulamalar ile arasında izolasyonu sağladığımıza emin olabiliriz. Şöyle ki, herhangi bir uygulamada hata meydana geldiğinde, aynı sunucu üzerinde bulunmasına rağmen farklı işlem kümeleri içerisinde çalıştığı için, hata meydana getiren uygulama diğer uygulamaları etkilemiyor. Bu şekilde kısa bir girişten sonra IIS 6.0 mimarisini inceleyelim.

IIS 6.0 Mimarisi
IIS 6.0 mimarisi üzerinde inceleme yapmadan önce IIS 5.0 mimarisinin yapısını anlamaya çalışalım. IIS 5.0 mimarisi bir tek ana işlem sürecine sahiptir. Bu işlem süreci inetinfo.exe’nin çalışmasıyla işler. Inetinfo.exe işlem süreçleri için ana işlem olup her bir istek izolasyon seviyesi ne olursa olsun bu işlemden geçmek zorundadır.

IIS 5.0 üç tane izolasyon moduna sahip. Bunlar; “in-process, pooled ve out-of-process” modlarıdır.
In-process modunda bütün uygulamalar aynı işlem sürecinde web sunucusu üzerinde (inetinfo.exe) çalışır. IIS 5.0’ın varsayılan izolasyon modu pooled’dır. Pooled modunda web sunucusu (inetinfo.exe) kendi işlem süreci içerisinde çalışmasının yanında, diğer bütün uygulamalar tek bir işlem sürecinde çalışır (dllhost.exe). Dllhost.exe’yi yeniden oluşturarak, önceliği yüksek uygulamalarımızı izole edilmiş şekilde çalıştırabiliriz. Out-of-process izolasyonu web sunucumuzun hata töleransını arttırabilmemize rağmen performans açısından bir yavaşlığa sebep olur.

Bir avantajı elde ederken başka bir avantajdan vazgeçmek zorunda kalabiliriz. Pooled modu en iyi performansı sağlar, ancak bunun yanında bir sunucu üzerinde yalnızca bir tane pool (havuz) çalışabilir ve bütün uygulamalar bu pool üzerinde çalışır. IIS 6.0’da yeni istek süreci mimarisi bütünüyle yeniden tasarlanmıştır. IIS 6.0’ı ana bileşenlerini ise şu şekilde listeleyebiliriz.

HTTP.SYS: HTTP.SYS, HTTP isteklerini dinleyen çekirdek yapıdır. Gelen istekleri karşılar ve uygun bir şekilde bu istekleri sıraya dizer. Her bir isteğe bir uygulama havuzu tarafından servis sağlanır. IIS 6.0’daki uygulama havuzu bir veya daha fazla uygulama içerebilir. Web sunucusunun sağlamlığını sağlayan diğer önemli bir nokta ise, HTTP.SYS içerisinde üçüncü parti herhangi bir yazılım çalışmamasıdır.

WAS (Web Administration Service): WAS’ı, işlem yönetimi ve ayarlar için kullanıcı modu olarak tanımlayabiliriz. WAS bileşeni yapılandırma (configuration) ve işlem (process) yönetimi süreçlerini yönetir. Web sunucusu ilk defa çalıştığında, WAS bileşeni, HTTP.SYS ve uygulama havuzunun ayarlarını yapılandırır. İşlem sürecinin yaşam sürecini ve izlenmesine cevap verir. İşlem süreçlerinin işleyişlerinin nasıl olduğunun izlenmesini sağlar. Sistem yöneticisi tarafından belirlenen kriterler doğrultusunda otomatik işleyen iş süreçlerini başlatma ve durdurma işlemlerini icra eder.

Application Pool (Uygulama Havuzu): Uygulama havuzları web sitelerimizi ve uygulamalarımızı yönetmek için kullanılır. Her bir uygulama havuzu HTTP.SYS ve diğer bir veya birden fazla Windows sürecinin bu sıradaki isteklerine cevap verme anına denk gelir. IIS 6.0 her bir sunucu için 2 bine kadar uygulama havuzu desteklemektedir. Aynı anda bir çok uygulama havuzu işlemi gerçekleştirilebilir.

Örnek verecek olursak; insan kaynakları bölümünün kullandığı uygulama bir havuzda yer alırken, muhasebe bölümünün kullandığı uygulama başka bir havuzda yer alabilir. İnternet servis sağlayıcısı (Internet Service Provider – ISP) bir uygulama havuzu içerisinde müşterinin web sitelerini ve uygulamarı barındırırken, başka bir müşterininkileri farklı uygulama havuzunda barındırabilir. Bir uygulama havuzu diğer uygulama havuzlarından Windows Server 2003’ün işlem sınırlaması sayesinde ayrılabilir. Bu sayede, bir uygulama havuzu içerisinde yer alan uygulama, başka bir uygulama havuzu içerisinde yer alan başka bir uygulamayı etkilemez. Böylece, bir uygulamanın gönderdiği istekler o anda geçerli olan başka bir uygulama havuzuna gönderilmez. Bunun yanı sıra, sunucu çalışması sırasında uygulamalar kolaylıkla bir havuzdan farklı bir uygulama havuzuna geçirilebilir.

Worker Process: Worker process uygulama havuzu içerisindeki web siteleri ve uygulamalardan gelen isteklere cevap verir. Worker process’i W3WP.EXE isimlendirilerek çalıştırılır. 

IIS 6.0 İstek Süreci Mimarisinin Faydaları
Performans sarfiyatına izin vermeyen ve yüksek seviyede güvenilirlik sağlayan IIS 6.0’ın istek süreci mimarisinin bir çok faydası bulunuyor. Bu faydalara örnek olarak; 
Güvenilirliği Arttırma: IIS 6.0 worker process izolasyon modu, sunucudaki web sitelerini ve uygulamaları, diğer uygulamalarda meydana gelecek herhangi bir kesintiden etkilenmiyor. Bu da güvenilirliği arttırıyor.

Sunucuyu Daha Az Tekrar Başlatma: Sistem yöneticisi web uygulamalarından hata ayıklama işlemi yaparken veya sistem özelliklerini güncellerken sunucuda hatalar meydana gelebilir. Aynı şekilde uygulamaların çalışması sırasında da herhangi bir hata meydana gelebilir. Bu gibi durumlarda tüm sunucuyu durdurup tekrar başlatmak yerine sadece ilgili olan kısmın kesintiye uğrama durumu gerçekleşir. Böyle durumlarda bütün sunucuyu tekrar başlatmak zorunda kalmayız.

Uygulama Kullanılabilirliğini Arttırma: IIS 6.0 hatalı uygulamaları otomatik olarak tekrar başlatabilme özelliğine sahip. Hatalı olarak çalışan uygulamaları veya düzenli çalışmayan uygulamaları periodik olarak yeniden başlatabilme özelliği bulunur.

Ölçeklenebilirliğin Artması: Üzerinde yüzlerce, binlerce site olan sunucularda, IIS 6.0 ISP senaryosunda ölçeklenebilme özelliğini destekler.

Güçlü Uygulama Platform Desteği: Uygulama izolasyonu ve uygulama üzerinde ölçeklenebilme özelliği ile uygulamaların sağlamlığı sağlanmış olur.

Worker Process Yönetiminin Gelişimi
IIS’in eski versiyonlarında, tek bir web sitesini veya web sitesi grubunu, tek bir işlem sürecine atamak mümkün değildi. IIS 5.0’da her bir web sitesi, web (www) servisine ayrılan hafıza içinden kendine özel hafıza birimi ayırarak kullanırdı. IIS 5.0 ile yayınlanan web sitesi üzerinde hata meydana geldiğinde veya kötü sonuç üretecek bir girişimde bulunulduğunda, bütün IIS (www) servisi tamamen çöker. Bu yüzden web sunucumuz üzerindeki bütün web siteleri durur.

IIS 6.0 ile birlikte, bütün web siteleri kendilerine ayrılan worker proces veya hafıza birimi ile çalışır. Bu ayrı olma durumu, yalnızca diğerlerinin kullandığından bağımsız olma durumu değil, IIS www servis sürecinden ayrılma durumudur. Bu durum, IIS 6.0’ın; eski versiyonlarının yanında performanstan taviz vermeyen kararlı yapısını ortaya koyuyor. Bunun yanında, tek bir web sitesini veya tek bir işlem sürecine atanmış web siteler grubunun çalışmasına izin verir.

IIS 5.0’da her bir worker process işlem sürecindeki cevaba göre gözlemlenemezdi. IIS 6.0 ile her bir worker process’in cevap verip veremediği gözlemlenebiliyor. Bu durum IIS 6.0’ın güvenilirlik özelliğini arttıran bir özellik olarak dikkat çekiyor.

Birçok Uygulama Havuzu ve Web Bahçeleri (Web Gardens)
Bir uygulama havuzu, bir veya birden fazla websitesi veya uygulamanın aynı izolasyon hafıza alanında atanması olarak tanımlanabilir. IIS 5.0 yalnızca tek uygulama havuzu destekliyordu. Eğer www servisimizin performans ve ölçeklenebilme özelliğini arttırmak istersek, bütün sitelerimizi ve uygulamalarımızı bir out-of-process modunda tek bir uygulama havuzunda çalıştırmamız gerekiyor. Bu sayede, bir websitesi veya bir uygulamada hata meydana geldiğinde, www servisi etkilenmiyor.

Bu durum güzel gibi görünebilir. Ancak, uygulama havuzu içerisindeki bir site veya bir uygulamada meydana gelen hatayı bütün uygulama havuzundan bağımsız hale getirebilirsek işte o zaman asıl güzel hale gelebilir.
IIS 6.0 bu duruma, birçok uygulama havuzu desteği getirerek sorunu çözüyor.  Bu uygulama havuzları, birbirinden farklı ayarları destekleyen ve birbirlerinden bağımsız yapıda olan uygulama havuzları.

Örneğin, eğer bir uygulamamızda belirli periyotlarla hata meydana geliyorsa, bu uygulamaya özel olarak bir uygulama havuzu oluşturup, bu sitemizi oluşturduğumuz uygulama havuzuna atayarak, diğer çalışan sitelerden izolasyonunu sağlamış oluruz. Bu sayede, problemli olan siteyi diğer sitelerden izole etmiş ve meydana gelen hata sebebiyle diğer sitelerin de durmasını engelleyebiliriz. Belirli zamanlarda kullanılmayan uygulamalarımızın kullandığı worker process’i kullanılmadığı süreçte worker process’ini durdurarabiliriz. Bu sayede bu uygulamanın kullandığı sistem kaynaklarını diğer uygulamalar için serbest bırakmış oluruz.

Cluster yapısına benzer yapıda, eğer bir uygulama gelen isteklere cevap vermezse, diğer uygulamalar istekleri almaya ve cevap vermeye devam edebilir. Uygulama havuzunu birden fazla worker process kullanacak şekilde ayarlayabiliriz. İşte bu şekilde hareket etmek web garden olarak nitelendirilmektedir.

IIS 6.0’ı Optimize Etme
IIS 6.0’ı IIS yönetim konsolu ile optimize edebiliriz. Sunucu performansını baştanbaşa yükseltmeyi hedefleyen maddeler üzerinde duracağız. Sistem kaynaklarını koruma ve geri kazanma özelliklerini vurgulayacağız.

Sistem Kaynaklarını Performansı Arttırıcı Yönde Yönetme: IIS 6.0’ın performansını, sistem kaynaklarının düzgün kullanım yönünde ayarlar yaparak iyileştirebiliriz. Sistem kaynaklarının kullanımını iyileştirmek için bağlantıları sınırlayabilme, keep alives’ı aktif hale getirebilme, bağlantı zaman aşımı süresini ayarlayabilme, HTTP compression özelliğini kullanabilme ve bant genişliğini sınırlayabilme işlemleri gibi çeşitli ayarlar yapabiliriz. Şimdi bu ayarların nasıl yapıldığını ve etkilerini inceleyelim.

Bağlantıları Sınırlandırmak: Bağlantı sınırlama ayarları ile bağlantı sayısı için ayrılan bant genişliği ile performasımızı optimize edebiliriz. Bağlantı sınırlaması ile kullanıcı istekleri sırasında, isteklerine paralel olarak yeterli bant genişliğini ataması kesin hale getirerek yavaşlama durumunu ortadan kaldırabiliriz. Aynı şekilde, web sunucusuna gelen kötü yöndeki saldırıları da bu şekilde engellemiş oluruz.

Web sitemizin yayını sırasında en fazla kaç tane bağlantı olması gerektiğini tespit edebiliriz. IIS’ten bağlantı sınırı ayarı yapabiliriz. Windows Server 2003’te Administrator Tools menüsünde IIS Manager’i başlatabiliriz. Sol panelden Web Sites klasörü üzerinde sağ tuş yaparak, gelen menüden Properties seçeneği seçerek web sitemiz üzerinde özellik değiştirme işlemi yapabiliriz. Gelen ekrandan Performance sekmesinden Performance Property Sheet kısmında istediğimiz ayar değişikliğini yapabiliriz.

“Web Site connections” bölümüne baktığımızda, varsayılan değer olarak “2.000.000.000” bağlantı sayısını göreceğiz. Bu, bağlantı sayısı için oldukça fazla. Buradan kendi uygulamamıza uygun olarak istediğimiz bağlantı sayısını ayarlayabiliriz. İstersek, belirli bir web sitesi özelliklerine girerek, sadece belirli siteye özel bağlantı sayısı ayarı da yapabiliriz.

HTTP Keep-Alives Özelliği: Web uygulamamızı yayınladığımızda, aynı oturumda birden fazla istek gelebilir. Bazı uygulamalar veritabanı kayıtları ve kullanıcı arasında bir döngü şeklinde hareket edebilir. Bu durumda her bir istek üzerine bu döngünün gerçekleşmesi yerine, gelen istekler için açık olan bağlantıyı kullanmak performans açısından avantaj sağlar. İşte HTTP Keep Alives seçeneği, sunucumuzdaki açık olan bağlantıların kullanılmasını sağlar. Her bir talep geldiğinde yeniden bağlantı kurulmak zorunda kalmaz. Bu özellik, varsayılan olarak seçili halde gelir.

Şöyle de düşünebiliriz; eğer bu ayarı seçili olmayan hale getirirsek, sunucudan bir sayfa talep edildiğinde (siteden bir sayfa açıldığında), sunucumuz bir bağlantı açar cevabı döner ve bağlantıyı kapatır. Bu durum, kullanıcı tarafına sitede yavaşlık olması ile yansır. Sunucu tarafında ise gereksiz ağ trafiği meydana getirir.
Varsayılan olarak aktif halde gelen bu seçenek, web uygulamalarımız veya veritabanı üzerine kurulu olan web sitelerimiz için iyi bir seçim. Bu özelliği seçili halde tutarak, sistem kaynaklarını koruyabiliriz.

Connection Timeout (Bağlantı Zaman Aşımı) Ayarları: Sistem kaynaklarını koruma adına değiştirebileceğimiz diğer bir ayar ise Connection Timeout özelliği.
Varsayılan değer 900 saniyedir. Bu süreyi zaman aşımı süresi olarak normal kabul edebiliriz. Sitemize veya web uygulamalarımıza erişen kullanıcı, burada belirtilen süre içerisinde herhangi bir işlem gerçekleştirmezse, bağlantısı koparılır.

Eğer kullanıcının sitemimizi veya uygulamalarımızı kullanımı sırasında uzun bir bekleme süresi var ise, sistemin bağlantıyı saklamasının gereği yoktur. Bu rakam üzerinde değişiklikler yaparak gelen zaman aşımı süresini değişirebiliriz. Böylece, belirli bir süre siteyi kullanmayan kullanıcıların açmış oldukları bağlantıları sunucumuz otomatik olarak kapar. Bu da, sistem kaynaklarının sunucu bağlantılarını aktif olarak kullanan kullanıcılarımıza geri dönmesini sağlar.

HTTP Compression Kullanımı: Bu özellik sayesinde sayfaların daha hızlı transferi sağlanır. Sayfayı isteyen ve sunan bilgisayar arasında veri transferinin hızlı olmasını sağlar. HTTP Compression sayesinde uygulama dosyalarımızı sıkıştırır özelliği ile kullanabiliriz.
Eğer sunucumuz birçok dinamik içerik sunuyorsa ve işlemcilerimiz belirli zamanlarda yüzde 80’in üzerinde kullanılıyorsa, performansı arttırmak ve bant genişliğini korumak için bu özelliği aktif hale getirebiliriz. HTTP compression’u aktif hale getirmek için Web Site özelliklerindeki Service sekmesinden bu özelliği yönetebilirsiniz.

Değişmeyen (static) içeriğimizi, uygulama dosyalarımızı (dinamik içeriğimizi) veya her ikisine birden birlikte sıkışma özelliği ekleyebiliriz. Eğer sabit dosyalarımız için bu özelliği aktif hale getirirsek, IIS tarafından bu dosyaların bir kopyası sıkıştırılıp geçici (temp) klasörde saklanır. Hangi klasörün kullanılacağını sabit (static) dosyaları sıkışmayı aktif hale getirmeden önce belirleyebiliriz. Dinamik dosyalar çalışma zamanı sırasında sıkıştırılır. Dinamik olacağı için, herhangi bir dosyanın sıkıştırılııp belirli bir yere kopyalanmasına gerek yoktur.

Bant Genişliği Sınırlaması: Eğer İnternet servis sağlayıcı isek (ISP), bant genişliğimizi korumak bizim için oldukça önemli bir kavramdır. Bant genişliği sınırlaması ile sunucu performasımızı arttırabiliriz. Eğer birçok site yayınlıyorsak, her bir sitenin ne kadar bant genişliği kullanacağını belirlememiz gerekiyor. Yüksek trafiğe sahip olan sitelerin önceliğini yüksek vererek, o siteler için yüksek performans gösterebiliriz. Bant genişliği ayarını Performans sekmesinde Bandwidth Throttling seçeneği ile belirleyebiliriz.

Siteleri izleme aracı ile, web sunucumuzda kurulu olan sitelerimizin kullandığı en yüksek bant genişliği rakamlarını belirleyebiliriz. Bu veriler doğrultusunda, sitelere özel bant genişliği ayarlarını yapabiliriz. Bütün sitelerimizin bant genişliği ayarlarını yaptıktan sonra, sitelerin çağırılma (istek) zamanlarında sunucunuzdaki performans değişimini fark edebilirsiniz.

SONUÇ
Kullanıcılarımız ve şirketimiz için web sunucu performansı ne kadar önemli ise burada belirttiğimiz özelliklere de o derece önem vermeniz gerekiyor. Öncelikli olarak kullandığımız servis sağlayıcısının yapısını bilmemiz gerekiyor ki, üzerinde ne gibi değişikler yapabileceğimize hakim olabilelim. Bu yazımızda, IIS 6.0’ın mimari yapısı üzerinde durarak eski versiyonları ile karşılaştırma işlemi yaptık. Bunun yanında IIS 6.0 da yayınladığımız site ve uygulamalar üzerinde performansı arttırmak için ne gibi değişiklikler yapabileceğimizi inceledik. Yaptığımız değişiklikleri performans counter’ı kullanarak ne derece etkili olduğunu gözlemleyebilir ve gerektiği yerlerde değişik ayarlar deneyerek test işlemi yapabiliriz. Ne dersiniz, biraz hızlandı mı sitemiz?

“IIS 6.0 hatalı uygulamaları otomatik olarak tekrar başlatabilme özelliğine sahip”